• 15 Kasım 2019, Cuma 16:28
HayrettinGünay

Hayrettin Günay

ÜNLÜ DARALMASI

Ünlü daralması "ses bilgisiy"le ilgili bir bölüm dilbilgisi yapıtlarında. TYT, AYT sorusu olarak sık sık soruluyor lise bitirmiş gençlere. Yaprak testlerin, deneme sınavlarının, Türkçe soru bankalarının olmazsa olmaz soru örneklerinden.
Dilimizin yüzyıllar içindeki evriminde kimi sözcüklerin köklerinde kimilerinin de yapım eklerinde ünlü daralması gerçekleşmiş. Sözcüklerin dolaşımdaki nice yılların denenmişliğini, uygulayımını, yaygınlığını gösteriyor. Bu tür dil olayları yaygınlaştığında "dil kuralına" dönüşüyor. Ekin dilinde yerini alıyor.
Çok sayıda örneği yok ünlü daralmasının. -Yor ekinin etkisiyle oluşuyor kimi daralmalar: TOP+LA-MAK: TOP+LU-YOR, BEK+LE-MEK:BEK+Lİ-YOR... Kiminde olumsuzluk ekinde olur: GELME: GEL+Mİ-YOR, DUR+MA:DUR+MU-YOR... Az da olsa günümüzde -YOR ekinin etkisi dışında olu­şan daralma örneği de görülmekte: YE-MEK; Yİ+Y+ECEK, YE+MEK:Yİ+Y+E, DE-+MEK: Dİ+Y+E...
Ünlü daralması ses olayı olarak kurallaştığı için dil kurallarına, yazım kuralları­na sıkı sıkıya bağlı olan yazılı anlatımda uygulanıyor. Kurala uymayan yazımlar, yazım yanlışı sayılıyor.
Yazarlara, ozanlara nasıl yansıyor bu durum? Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın kimi öykülerinde, romanlarında yer alan "konuşma" bölümlerinde İstanbullu azınlık Türkçesini yansıtma için ünlü daralmasına aykırı sözcükler kullanılmıştır. Aransa Sait Faik Abasıyanık'ta, Ahmet Rasim'de bu tür örnekler bulunabilir.
Şiirde Özdemir Asaf verir ünlü daralmasına aykırı örnekleri:

Beni İSTEYORSUN
Bahçeni sulayayım DEYE
BAKİ
Kendi bahçesinde dal olmayanın biri
Girmiş bahçeme ağaçlık TASLAYOR
MY THE
Hergün bir gün GEÇMEYOR
DÜŞÜNGÜ

Hepsinin gelmesini bekleme;
Bir kişi gelmeyecek

Sen alışmayasın DEYE,
Korkmayasın DEYE,
Düşünesin DEYE...

Kendine yetmen için...
Herkesin kendinden kaçacağı yerlerde
Ses kaçmayasın DEYE.

Gelenler gitmeyecekmiş gibi...
Doğumlarda, ölümlerde,
Duyasın DEYE.

Bildiğini bildirmek için
Bilmemeyi öğrenmelisin
Tam kalasın DEYE

Hepsinin gelmesini bekleme,
Sen var olasın DEYE.
Bir kişi gelmeyecek,
Sen, bir olasın DEYE.

Özdemir Asaf ozan. Ozanlar düzyazıdaki gibi kullanmazlar sözcükleri. İmge, çağruşım avcısıdır onlar. Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın kullanımıyla Özdemir Asaf'ın kullanımının birbiriyle ilgisi yok. Kullanım amaçları bir değil...


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


yukarı çık